اخلاق و فضائل

صبر و شکیبایی امام حسین

این صفت از اصول اخلاق حمیده و ملکات پسندیده است و آیات شریفه و احادیث در فضیلت آن بسیار است، و در بیش از هفتاد موضع در قرآن مذکور است. از جمله این آیات است:(اِنِما یُوفَی الصابِرُونَ اَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِساب) [۲۵۲] .(وَلَنَجْزِیَنَ الَذینَ صَبَرُوا اَجْرَهُمْ بِاَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُونَ) [۲۵۳] .(وَ اَصْبِرُوا اِنَ اللهَ مَعَ الصابِرینَ) [۲۵۴] .(وَجَعَلْنا مِنْهُمْ اَئِمَهً یَهْدُونَ بِاَمْرِنا لَما صَبَرُوا) [۲۵۵] .(اِصْبِرُوا وَ صابِرُوا) [۲۵۶] .(وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ) [۲۵۷] .(یا اَیُهَا الَذینَ آمَنُوا اِسْتَعینُوا بِالصَبْرِ وَ الصِلوهِ اِنَ اللهَ مَعَ الصابِرِینَ) [۲۵۸] .و از روایات، این حدیث معروف و معتبر کافی است:«اَلصَبْرُ مِنَ الْاِیمانِ کَالَراسِ مِنَ الْجَسَدٍ لا خَیْرَ فی جَسَدٍ لا رَاسَ مَعَهُ، وَ لا فی اِیمان لا صَبْرَ مَعَهُ».از حضرت امیر المومنین نیز روایت است:«اِطْرَحْ عَنْکَ وارِداتِ الْهُمُومِ بِعَزائِمِ الصَبْرِ، وَ حُسْنِ الیَقینِ» [۲۵۹] .و از حضرت امام حسن مجتبی ـ علیه السلام ـ در حدیث است که فرمود:آزمایش کردیم، و آزمایش کنندگان آزمایش کردند، ندیدیم چیزی را که وجودش سودمندتر و عدمش زیان بارتر باشد از صبر. با صبر همه امور مداوا می شود، و صبر بغیر خود مداوا نمی شود [۲۶۰] .راجع به فضیلت صبر و تعریف و مراتب و درجات و اقسام آن، مراجعه به کتابهای حدیث و اخلاق مانند بحار، المحجه البیضاء، جامع السعاده و معراج السعاده مفید و سودمند است.راغب در مفردات القرآن می گوید:«اَلصَبْرُ حَبْسُ النفْسِ عَلی ما یَقْتَضیهِ العَقْلُ وَ الشَرْعُ اَوْ عَما یَقْتَضِیانِ حَبْسَها عَنْهُ»صبر، وادار کردن نفس است بر طبق فرمان عقل و شرع، یا حبس و بازداشتن نفس از آنچه عقل و شرع بازداشتن نفس را از آن لازم می شمارند.از آیات و روایات، علاوه بر آنکه بلندی مقام و رتبه صابران معلوم می گردد، دانسته می شود که صبر، کلید برکات و مقدمه نیل به تمام مقامات معنوی و شرط توفیق در هر کار و کسب هر فضیلت است.حسین ـ علیه السلام ـ در مقام صبر امتحانی داد که دوست و دشمن از آن در شگفتی شدند، بلکه فرشتگان آسمان (برحسب فقره زیارت ناحیه مقدسه: «وَلَقَدْ عَجَبَتْ مِنْ صَبْرِکَ مَلائِکَهُ السَماءِ» [۲۶۱] نیز از آن صبر و شکیبایی در تعجب ماندند، و ظهور این فضیلت از آن حضرت بنوعی شد که سخن از صبر و خویشتن داری آن امام شهید از توضیح واضحات است مع ذلک از جهت فائده اخلاقی چند قسم از اقسام عالی صبر را بیان می کنیم و سپس موقف عظیم و بی نظیر آن حضرت را در هریک نشان می دهیم:صبر در جهاد: صبر در جهاد اینست که مجاهد فی سبیل الله به واسطه ورود جراحات و زخم اسلحه پشت به میدان نکند و از زخمهای کاری، پریشان خاطر نشود و روحیه اش از یورش و حمله دسته جمعی قوای مسلح دشمن ضعیف نگردد.یکی از علل فتوحات مسلمانان در صدر اسلام همین حال صبرشان در جهاد بود که برای کسب ثواب و فوز به قرب خدا در میدانهای نبرد، آسوده حواس و با اطمینان صابرانه جهاد می کردند. قرآن از این مردم مدح کرده، و صبر در حین باس که در آیه ی:(وَ الصابِرینَ فِی الْبَاْساءِ وَ الضَراءِ، وَ حینَ الْبَاْسِ) [۲۶۲] .ذکر شده همین صبر در هنگام جهاد و قتال است.و در آیه دیگر می فرماید:(کَمْ مِنْ فِئَه قَلیلَه غَلَبَتْ فِئَهً کَثیرَهً بِاِذْنِ اللهِ وَاللهُ مَعَ الصابِرینَ) [۲۶۳] .این افتخار در میدانهای جهاد اسلامی در درجه نخست نصیب علی ـ علیه السلام ـ و خاندانش بود که در هیچیک از جنگها پشت به جهاد نکردند. علی ـ علیه السلام ـ در جنگ بدر، حنین، احزاب و غزوات دیگر که شرکت داشتند در نهایت صبر و تحمل، ثابت قدم بودند به طوری که در جنگ احد نود جراحت بر بدنش رسید و همچنان رزم می کرد و از پیغمبر و اسلام مردانه و صادقانه دفاع نمود. برادر آن حضرت جعفر بن ابیطالب در جنگ موته بیش از هفتاد زخم شمشیر و نیزه بر بدنش وارد شد، و آن مجاهد فی سبیل الله پرچم اسلام را نگاه داشت تا دستهایش را قطع کردند، و همچنان ثبات ورزید تا او را برحسب بعضی تواریخ به دو نیمه ساختند.حسین ـ علیه السلام ـ به روایت ابن اثیر و مسعودی و نقل عقاد، سی و سه طعن نیزه، و سی و چهار زخم شمشیر و خنجر برداشت که این شصت و هفت زخم بغیر از زخم تیرها بود.عقاد نقل کرده که مجموع جراحاتی که اثرش در لباس آن حضرت بود صدو بیست جراحت بوده بلکه از بعضی روایات استفاده می شود که مجموع جراحات وارده بر آن بدن عزیز خدا از شمشیر و تیر و نیزه و سنگ، بیش از سیصد و ده جراحت بوده است و به اتفاق تمام این زخمها از پیش رو و سینه مطهر بر آن حضرت رسید [۲۶۴] .با این کثرت جراحات جنگ می کرد و رجز می خواند و حمله های مردانه می کرد و تا ممکن بود سواره و سپس پیاده، و حتی آن وقتی که بر زمین افتاده بود با کمک شمشیر برمی خاست و آن مردمی را که ننگ عالم انسانیت شدند از خود دور می کرد، و دفاع می نمود و صبر داشت.صبر در مصیبت جوانان و برادران و اصحاب: این نوع صبر از صبر بر جراحات، و آلام بدنی به مراتب دشوارتر، و از پا درآورنده تر است. اما حسین که صبر و شکیبائیش از کوههای عالم بیشتر بود در داغ مرگ جوانان و برادران، و مصیبت بهترین اصحاب و یاران که همه را با لب تشنه در پیش رویش به فجیع ترین وضعی شهید می ساختند و بدنشان را پاره پاره می کردند، صبری کرد که از آغاز عالم تا به حال چنان صبری از کسی آشکار نشده است. طفل شیرخوارش را در بغلش تیر می زدند و هلاک می کردند. فرزند کوچک برادرش را در آغوشش بعد از آنکه دستش را با شمشیر قطع کردند به طوری که با پوست آویخته شد، شهید کردند.کودک خردسال دیگرش را که لرزان از خیمه بیرون آمده بود با ضربت عمود، تشنه کام کشتند. در تمام این مصیبات جانکاه صبر می کرد، حتی کودکی را که شمشیر دشمن دستش را قطع کرده بود مانند مردان دنیا دیده؛ امر به صبر می کرد و می فرمود:«یَا ابْنَ اَخی اِصْبِرْ عَلی ما نَزَلَ بِکَ، وَ احْتَسِبْ فی ذلِکَ الخَیْرَ»برادرزاده ام! صبر کن بر آنچه که بر تو وارد شده (از بلاها و مصیبت ها)و اینها را خیر حساب کن!.اهل بیتش را در معرض اسیری می دید با اینکه این مصیبت برای او که مجسمه ی غیرت و مردانگی بود بسیار سخت و جانگداز بود صبر فرمود، و آنها را به صبر و وقار و خاموشی و خویشتن داری سفارش می کرد و برحمت خدا مژده می داد و می فرمود:«وَ رَحْمَهُ اللهِ لاتُفارِقُکُمْ فِی الدُنْیا وَ الاْخِرَهِ».صبر در غضب و خشم: از پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله وسلم ـ روایت است که نیرومند کسی است که به هنگام خشم، مالک خویش گردد. حسین علیه السلام ـ هرگز تحت تاثیر خشم و غضب کاری را انجام نداد، در هنگام غضب برخود مسلط بود؛ و اگر تمام عوامل خشم فراهم می شد آن حضرت از طریق اعتدال و میانه روی و راه صواب به قدر چشم برهم زدن بیرون نمی شد.علائلی می گوید:غلامی از غلامانش آب بر دست مبارکش می ریخت ابریق از دستش در طشت افتاد، آب طشت بر روی مقدسش پاشید. غلام عرض کرد: ای آقای من! «وَالْکاظِمینَ الْغَیْظَ». فرمود: خشمم را فرو خوردم. غلام گفت: «وَالْعافینَ عَنِ الناسِ». فرمود: عفو کردم از تو. عرض کرد: «وَ اللهُ یُحِبِ الُْمحْسِنینَ» [۲۶۵] .فرمود:«اِذْهَبْ فَاَنْتَ حُرٌ لِوَجْهِ اللهِ الْکَریم»برو که تو در راه خدا آزادی! [۲۶۶] .و یکی از نمایشهای حسن خلق و کرم آن حضرت که نشان می دهد آن امام شهید در برابر عوامل غضب و خشم و کینه، کمال قدرت و ایستادگی را داشت سیراب کردن لشکر حر است. وقتی در گرمگاه روز رسیدند و حضرت دید به سختی تشنه هستند، فرمان داد تا به آنها و اسبهایشان آب بدهند. برحسب امر امام تمام سپاه دشمن را از مرد و مرکب سیراب کردند و برپاها و شکم چهارپایانشان آب پاشیدند.علی بن طعان محاربی گفت: من پس از همه رسیدم آن بحر مکرمت و نور دیده ی ساقی کوثر مرا به آن حال دید، به زبان مبارک به نهایت لطف و مرحمت به لغت حجاز فرمود:«یَابْنَ اَخِی اَنْخِ الراوِیَه»برادرزاده! شتر را بخوابان.من معنی کلام امام را ندانستم امام دانست که نفهمیدم فرمود: «اَنْخِ الْجَمَلَ». من شتر را خوابانیدم، فرمود:«اخنث السِقا»دهانه مشک را بر گردان و آب بنوش!من نتوانستم، امام پیش آمد و دهانه مشک را به دست مبارک پیچید تا آب نوشیدم [۲۶۷] .و دیگر از نمونه های صبر آن حضرت امتناعی است که از شروع کردن به جنگ داشت، با اینکه می دانست آن لشکر کفر پیشه به هیچوجه بر او و عزیزانش رحم نمی کنند، و با اینکه از آنها کارها و حرکاتی سر می زد که صبر بر آن اعمال نکوهیده دشوار بود، آن حضرت حجت را بر آنها تمام ساخت نه خود و نه اصحابش دست به اسلحه نبردند.موقعی که نامه ابن زیاد به حر رسید و در آن دستور داده بود که حر بر حسین ـ علیه السلام ـ کار را تنگ بگیرد، و ایشان را در بیابانی بی آب و سبزه فرود آورد؛ زهیر بن القین به امام عرض کرد:«به خدا قسم! آن سپاهی که پس از اینها بیایند بسی بیشتر باشند، اجازه بده تا هم اکنون با این گروه نبرد کنیم» آن حضرت فرمود:«من ابتدا به جنگ نمی کنم».همچنین وقتی آب را بر روی امام و اصحابش بسته بودند و در لشکرگاه آن حضرت جانداری نبود از زن و مرد، کوچک و بزرگ، جوان و پیر، بیمار و سالم؛ حتی اسبها و مراکب، مگر آنکه تشنه بود و صیحه تشنه کامان همواره به گوش امام می رسید از ابتدای به جنگ خودداری کرد.حتی وقتی جرثومه ی شرارت و خباثت، شمر ملعون روز عاشورا به خیام طاهره نزدیک شد و در پیرامون خیمه های جلالت و عظمت می گردید تا نقطه ای را که از آنجا میتوان به خیام و لشکرگاه امام حمله کرد، معین سازد، خندقی را دید که آتش در آن افروخته اند؛ بانگ برداشت و به امام جسارت کرد.مسلم بن عوسجه که در تیراندازی مهارت داشت اجازه خواست شمر را با تیر بزند، و زمین را از لوث وجود خبیث آن دشمن خدا پاک سازد، حضرت اجازه نفرمود، چون از ابتدا کردن به جنگ کراهت داشت [۲۶۸] مثل اینکه می خواست جنگش با آنها صورت دفاع داشته باشد.یکی دیگر از نمونه های گذشت و عفو و صبر آن حضرت ـ که به مفاد آیه ی شریفه ی:(وَ لَمَنْ صَبَرَ وَ غَفَرَ اِنَ ذلِکَ لَمِنْ عَزْمِ الاُْمُورِ) [۲۶۹] .دلیل بر عزم محکم، و قوت تصمیم و بلندی همت است ـ قبول توبه ی حر و آنهمه ملاطفت و محبتی است که نسبت به او از آن معدن صبر و حلم و عفو و بخشش صادر شد.صبر در تشنگی: این شکیبائی سخت دشوار است، خصوص اگر تشنگی در نهایت شدت باشد. تسلیم نشدن به دشمن با زحمت تشنگی، علامت تصمیم و عزم راسخ فوق العاده است. شاید در تاریخ موردی را پیدا نکنیم که آب را بر روی طرف بسته باشند و او از تسلیم خودداری کرده باشد.برحسب تواریخ و کتابهای معتبر مقتل از روز هفتم محرم آب را بر روی آن حضرت و خاندان و اصحابش بستند از آن روز تا عاشورا اگر هم یکی دو مرتبه به وسیله حفر چاه و کوشش حضرت عباس قمر بنی هاشم آبی تهیه شد، طبعاً سالمندان و بزرگان از آن استفاده نمی کردند و فقط اطفال و خردسالان و مراکب زبان بسته را یکی دو وعده با آن آب دادند؛ بنابراین داستان تشنگی امام علیه السلام ـ فوق العاده غم انگیز و شکیبائی آن حضرت بر رنج تشنگی تحیر آمیز است.کسانیکه گرمای عراق را دیده اند می دانند که تحمل تشنگی چند ساعت در آنجا طاقت فرسا است. زحمت جهاد در آفتاب سوزان و کثرت جراحات و ریزش خون، همه باعث شدت تشنگی است ولی آن امام تشنه کام بر این رنج عظیم صبر فرمود، و تسلیم آن ناکسان نگردید. صَلَی اللهُ عَلَیْکَ یا اَبا عَبْدِالله.صبر در اطاعت فرمان خدا: معلوم است که ظهور تمام اقسام صبر از آن حضرت برای اطاعت فرمان خدا بود، و برای امتثال امر خدا از آنهمه بلاها و مصیبتها استقبال کرد و پیشنهادهائی را که دوستان یا دشمنان دادند که با یزید بیعت کند یا بنحوی با او به سازش و سکوت رفتار نماید نپذیرفت و رد کرد.خواننده گرامی! شخصیت عظیم و مناقب و کرائم اخلاق حضرت سیدالشهداء علیه السلام ـ در هرناحیه آنقدر وسیع است که با بسط مقال یا تالیف کتابهای مستقل هم نمی توان جمال آفتاب تمثال آن خلق و خوی را نشان داد، لذا ناچار به ایجاز و اختصار پرداختیم، و بطور جامع و خلاصه می گوئیم که آن حضرت در علم و معرفت و حلم و فصاحت و بلاغت [۲۷۰] و خلق و خوی سرآمد تمام خلق بود.
برگرفته از کتاب پرتوی از عظمت امام حسین نوشته آقای لطف الله صافی گلپایگانی ﮔﻠﭙﺎﯾﮕﺎﻧﯽ ﻪّ

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *